Dolar–Bitcoin–Nvidia–Apple–Aselsan–Turkcell–
GÜNDEM

Ana sayfa › Bilim SON DAKİKA

Riemann Hipotezi çözüldü mü? Türk matematikçinin iddiası gündemde

Türk-Amerikalı matematikçi Levent Alpöge, Claude ile birlikte Riemann Hipotezi'ni ve genelleştirilmiş halini kanıtladığını açıkladı. 20 Kasım'da yalnızca Lean koduyla paylaşılan kanıt henüz bağımsız olarak doğrulanmadı.

Mor ışıkta kara tahtaya yazılmış matematik formülleri ve semboller
Mor ışıkta kara tahtaya yazılmış matematik formülleri ve semboller

Neden önemli?

  • Levent Alpöge'nin Claude ile Riemann Hipotezi'ni kanıtlaması matematik dünyasında çözülemeyen diğer problemlerin çözümünü hızlandırabilir.

Türk-Amerikalı matematikçi Levent Alpöge, matematiğin 167 yıllık en ünlü açık problemi olan Riemann Hipotezi'ni Anthropic'in yapay zeka modeli Claude ile birlikte kanıtladığına inandığını açıkladı. Alpöge, 20 Kasım'da kişisel sitesinde yayımladığı dört sayfalık notta yöntemin hipotezin genelleştirilmiş halini de çözdüğünü yazdı. Kanıt henüz bağımsız matematikçiler tarafından doğrulanmadı.

İddia doğrulanırsa, matematiğin 167 yıllık sorusu yapay zekanın katkısıyla yanıtlanmış olacak. Riemann Hipotezi, Clay Matematik Enstitüsü'nün 1 milyon dolar ödüllü yedi Milenyum Problemi'nden biri olarak biliniyor.

KANIT YALNIZCA LEAN KODUYLA PAYLAŞILDI

Alpöge'nin "Remark" başlıklı notu birinci tekil şahısla yazılmış ve tek cümlelik bir iddiayla açılıyor: Claude ile çalışarak Riemann Hipotezi'nin bir kanıtını keşfettiğine inanıyor. Alpöge'ye göre yöntem "çok daha ileriye kolayca uzanıyor" ve Genelleştirilmiş Riemann Hipotezi'ni de çözüyor. Daha geniş kapsamlı Genişletilmiş Riemann Hipotezi'ne ise "daha fazla zamanla" ulaşmayı beklediğini yazıyor.

Kanıt alışılmış bir makale olarak yayımlanmadı. Alpöge, argümanın tamamını bir bilgisayarın satır satır denetleyebildiği Lean adlı kanıt dilinde paylaştı. Lean dosyaları, sitesinde 14 parçaya bölünmüş bir arşiv halinde duruyor. Notta formalizasyonun "bittiği" ve argümanın "varsayımsız" biçimde yazıldığı belirtiliyor.

Alpöge, okunabilir bir metin yerine yalnızca Lean kodunu paylaşma kararını da açıklıyor. Yeterli ayrıntıyı içeren bir metnin okunamayacak kadar uzun olacağını düşünüyor. Argümanı herkesin anlayabileceği biçimde anlatan kapsamlı bir yazıyı sonradan yayımlayacağını söylüyor.

Kara tahtaya yazılmış uzun matematik formülleri
Riemann Hipotezi 1859'dan beri matematiğin çözülemeyen soruları arasında.

Duyurunun ardından sosyal medyada paylaşılan iddialara göre kanıtın Lean kodu İngilizceye çevrildiğinde 250 bin sayfayı aşıyor. Notta durum farklı. Alpöge, dipnotta yapay zekayla üretilen gayriresmi taslak metinlerin "250 bin sayfayı geçtiğini" esprili bir dille aktarıyor. Rakam, Lean kodunun çevirisine değil, çalışma sürecinde biriken taslaklara ait.

Alpöge'nin kendi ifadesine göre argüman "inanılmaz uzun" ve ileride "büyük ölçüde sadeleştirilmesi" bekleniyor. Kısa kanıtların "oldukça hızlı" geleceğini düşündüğünü de ekliyor.

RİEMANN HİPOTEZİ NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?

Alman matematikçi Bernhard Riemann, 1859'da asal sayıların dağılımını zeta fonksiyonu denen bir fonksiyonla ilişkilendirdi. Hipotez, bu fonksiyonun "önemsiz olmayan" sıfırlarının hepsinin karmaşık düzlemde tek bir dikey çizgi üzerinde, gerçel kısmı 1/2 olan noktalarda bulunduğunu söylüyor.

Asal sayılar tek tek öngörülemiyor, ama büyük ölçekte belirli bir hızla seyreliyor. Riemann Hipotezi doğruysa, asalların bu ortalamadan sapması mümkün olan en küçük düzeyde kalıyor. Sayılar teorisinde çok sayıda sonuç bugün "Riemann Hipotezi doğruysa" şartıyla kanıtlanmış durumda. Hipotez kanıtlanırsa bu sonuçların tamamı koşulsuz hale geliyor.

Genelleştirilmiş hali ise aynı iddiayı Dirichlet L-fonksiyonları gibi daha geniş bir fonksiyon ailesine taşıyor. Şifrelemede kullanılan asallık testlerinden bazılarının hızına dair garantiler de bu genelleştirilmiş hipoteze dayanıyor.

CLAUDE'UN ROLÜ: "BİTİŞ ÇİZGİSİNDE BENİ GERİDE BIRAKTI"

Alpöge, çalışmayı ortak bir emek olarak anlatıyor. Kendisinin bir "oyuncak" problem üzerinden kurduğu benzetmeyle çalışmayı yönlendirdiğini, iki farklı fikri birleştirdiğini yazıyor. Kilit adımları ise Claude'a atfediyor. Notta Claude'un bitiş çizgisine yaklaşırken kendisini "çok geride bıraktığı" ve kendisini "hayranlık içinde" bıraktığı ifade ediliyor.

Yöntemin merkezinde, fonksiyon cisimlerinde işe yarayan Stepanov yöntemini tam sayılara taşıyan uzun bir "teta yükseltmeleri" zinciri bulunuyor. Alpöge, zincirin uzunluğunu belirleyen fikrin Claude'dan geldiğini ve yüksek ranklı otomorfik formlar gibi bazı alanlarda Claude'un kendisinden daha uzman olduğunu söylüyor.

Notun sonundaki 20 adımlık zaman çizelgesini de Claude hazırlamış. Çizelgeye göre çalışma 6 Ekim 2026'da başladı, son adım olan Genelleştirilmiş Riemann Hipotezi 16 Kasım'da tamamlandı. Yaklaşık 6 haftalık bir süre.

KANIT NE ZAMAN KESİNLEŞİR?

Lean kodunun avantajı, bir insanın binlerce sayfayı okumasına gerek kalmadan bilgisayarın her adımı denetleyebilmesi. Fakat bu otomatik bir onay anlamına gelmiyor. Bağımsız araştırmacıların arşivi indirip projeyi derlemesi, en sondaki teoremin gerçekten Riemann Hipotezi'ni ifade ettiğini ve kanıtın yalnızca standart matematik aksiyomlarına dayandığını göstermesi gerekiyor.

Alpöge de notunda temkinli. Argümanda "pek çok tuhaf ve verimsiz tercih" bulunabileceğini, bazı bölümlerdeki açıklamaların Claude'un özetlerinden aktarıldığını ve düzeltme gerektirebileceğini yazıyor.

Clay Matematik Enstitüsü'nün kuralları da uzun bir süreç öngörüyor. Ödülün değerlendirilmesi için çözümün nitelikli bir yayın organında yayımlanması, üzerinden en az iki yıl geçmesi ve matematik camiasında genel kabul görmesi gerekiyor. Enstitü, Riemann Hipotezi'ni hala çözülmemiş problemler arasında gösteriyor.

Duyuru, Anthropic'in Nasdaq'ta işlem görmeye başlamasından bir gün sonra geldi. Alpöge, notunda zamanlamaya dair "sinik" bir okuma yapılabileceğini kabul ediyor ve bu yorumun doğru olmadığını yazıyor. Duyuru öncesinde notta yalnızca adıyla geçen "Dario" ile görüştüğünü aktarıyor. Şirket yönetimi ve güvendiği bazı matematikçilerle benzer görüşte olduklarını, daha fazla bekleyemeyeceğine dair kararın ise tamamen kendisine ait olduğunu belirtiyor.

Alpöge'nin teşekkür listesinde doktora danışmanı Manjul Bhargava, Princeton'dan Peter Sarnak ile Maksym Radziwiłł gibi sayılar teorisinin tanınmış isimleri var. Teşekkür edilmesi, bu isimlerin kanıtı onayladığı anlamına gelmiyor.

LEVENT ALPÖGE KİMDİR?

Levent Alpöge, 1 Nisan 1992'de New York'un Long Island bölgesinde doğdu, ABD ve Türkiye vatandaşı. Harvard Üniversitesi'nden 2014'te matematik bölümünü 4,0 not ortalaması ve en yüksek dereceyle bitirdi, okulun en başarılı matematik öğrencisine verilen Mumford Ödülü'nü aldı. Churchill bursuyla Cambridge Üniversitesi'nde yüksek lisans yaptı.

Doktorasını 2020'de Princeton Üniversitesi'nde Fields Madalyası sahibi Manjul Bhargava'nın danışmanlığında "Eğriler Üzerindeki Noktalar" teziyle tamamladı. 2021-2025 arasında Harvard Society of Fellows'ta genç araştırmacı olarak çalıştı. Bir asteroit de onun adını taşıyor: 25898 Alpöge.

Anthropic'e geçtikten sonra yapay zeka destekli matematik çalışmalarıyla öne çıktı. Temmuz'da Claude ile 87 yıllık Jacobian sanısını çürüttüğünü açıklamıştı. Anthropic ekibinin Ağustos'ta yayımladığı çalışmada ise zeta fonksiyonunun kritik çizgi üzerindeki sıfırlarının oranına dair alt sınır yüzde 41,6'dan yüzde 67'nin üzerine çıkarılmıştı.

Ekim'de Üstel Zaman Hipotezi'nin çürütüldüğü iddiası da gündeme gelmişti. Alpöge, 20 Kasım'da New York Üniversitesi'nden Tristan Buckmaster ile birlikte bir başka Milenyum Problemi olan Navier-Stokes denklemleri üzerine de iddialı bir sonuç paylaştı.

Claude'un matematik ve kodlama testlerindeki performansını Claude Fable 5.2 incelememizde ele almıştık. Riemann Hipotezi için ise sıradaki adım bağımsız Lean denetimi. Clay kuralları gereği, kanıt doğrulansa bile ödül için yayından sonra en az 2 yıl geçmesi gerekiyor.

Emre Kaymal
Emre KaymalEditör

Teknoloji ve ekonomi editörü. Anadolu Üniversitesi Basın ve Yayın Bölümü mezunu. Yapay zeka, teknoloji şirketleri, borsa ve savunma sanayi teknolojilerini takip ediyor.

Tüm haberleri →

İlgili haberler

Haberde hata mı gördünüz? Düzeltme bildirin · Haber ihbarı

Yorumlar

Henüz yorum yok. İlk yorumu sen yaz.